Carillon Stadhuis

Omstreeks 1370 verschenen de eerste openbare uurwerken op de torens in de Lage Landen. De meeste gaven alleen de uurslag. Een mechanisch carillon, een zogeheten ‘voorslag’, kwam pas veel later, in de loop van de 15e eeuw. In 1460 was Leiden de eerste Hollandse stad waar een voorslag werd geïnstalleerd.

In dat jaar werden een uurwerk en vijf klokken, gegoten door Willem van Wou uit Nijmegen, aangebracht in de toren van het Leidse stadhuis. De vijf klokken van deze voorslag dienden als signaal voor de naderende uurslag, maar men kon er ook de kwartieren mee aangeven. Het is niet geheel duidelijk wanner dit carillon verloren is gegaan maar dat gebeurde ofwel door een ontploffing in 1481 ofwel door een brand in 1573. Tijdens het beleg van Leiden in 1573-74 had Leiden geen geld en mankracht om de toren direct te herstellen. Een paar jaar na het Onzet (in 1576) was de toren echter herbouwd en in 1577 werd er een nieuw klokkenspel geplaatst.

Klokkengieters
Als basis voor dit klokkenspel nam men de Salvatorklok die in 1572 door Henrick van Trier was gegoten en die tijdelijk een plaats had gekregen in het St. Jacobsgasthuis aan het Steenschuur. Op 29 augustus 1576 wordt deze klok door de schoolkinderen van het gasthuis naar het stadhuis getrokken. Als dank kregen zij zoete melk en wittebrood. In 1584 zal de 23 Van Trier-klokken tellende beiaard in gebruik zijn geweest. Archiefstukken vermelden namelijk het vaststellen van melodieën op het automatisch speelwerk en bespelingen door een beiaardier. Deze beiaard heeft maar zo’n 100 jaar dienst gedaan. Toen deze klokken niet meer optimaal klonken, was het niet meer dan logisch dat de nieuwe beiaard bij het wereldberoemde klokkengietersbedrijf van de gebroeders François en Pieter Hemony besteld werd. De roem van deze toonaangevende klokkengieters was zeker ook tot in Leiden doorgedrongen. De gebroeders Hemony waren de eerste klokkengieters die in staat waren om zuivere reeksen klokken te gieten. Geen wonder dat de Nederlandse steden met elkaar wedijverden om toch maar in het bezit te komen van een echt Hemony-carillon. 

Hemony
In november 1679 koopt de stad een klokkenspel bij Pieter Hemony dat bij hem in voorraad stond onder het beding dat de gieter deze uit 1677/78 daterende beiaard met enkele basklokken zou uitbreiden. Helaas zou het daar niet van komen. Pieter Hemony stierf in februari 1680. Om die reden voerde zijn opvolger Mammes Fremy dit werk uit. Tien basklokken en één discantklokje voegde hij toe. Waarmee Leiden een beiaard verwierf van 39 klokken.

Tot 1929 leidde dit carillon een vrij ongestoord en werkzaam bestaan totdat de beruchte/beroemde stadhuisbrand het klokkenspel in een denderend slotakkoord het eeuwig zwijgen oplegde. De grotendeels in hout opgetrokken toren stortte in een laaiende vuurzee ineen. Daarmee begon een periode van grote onrust voor het carillon welke een dertigtal jaren zou duren en zou leiden tot het tot driemaal toe bijna volledig vernieuwen van het klokkenspel. 

Op 8 maart 1938 tekent de burgemeester het contract met de firma Van Bergen te Heiligerlee voor een volledig nieuw carillon van 47 klokken om te plaatsen in de nieuwe stadhuistoren, die inmiddels op een andere plek dan zijn houten voorganger was herbouwd.

Vordering
Het carillon was geen lang leven beschoren. Door de klokkenvordering van de Duitse bezetter in 1942/43 verdwenen 43 klokken van dit spel. Vier basklokken bleven behouden waaronder de grote bourdon. Na de oorlog, in 1951 besloot de Leidse gemeenteraad dat het carillon moest worden herplaatst en ging akkoord met de levering van 43 nieuwe klokken door de firma Van Bergen. Naar aanleiding van klachten over de verminderde kwaliteit van het klokkenspel besluit de gemeenteraad in 1968 om 31 klokken opnieuw te laten gieten en 3 discantklokjes toe te voegen waarmee het spel wordt uitgebreid tot de huidige omvang van vier octaven. Dit werk wordt uitgevoerd door de firma Koninklijke Eijsbouts te Asten. Het vernieuwde klokkenspel wordt op 1 mei 1970 in gebruik genomen.